दिवश सर्राफ, युवा अभियन्ता, वीरगञ्ज

नेपाल फेरि राजनीतिक परिवर्तनको संवेदनशील मोडमा पुगेको छ। पछिल्ला साताहरूमा देशभर फैलिएको Gen Z आन्दोलन ले यसको स्पष्ट संकेत दिएको छ। सामाजिक सञ्जालमा लगाइएको बन्देज, व्यापक भ्रष्टाचार र असमान अवसरका कारण निराश युवाहरू वीरगञ्ज, बुटवल, जनकपुर, नेपालगञ्ज, सुर्खेत, धरानलगायतका शहरहरूमा सडकमा ओर्लिएका थिए। उनीहरूको माग स्पष्ट थियो— जवाफदेही सरकार, समान अवसर र संघीय गणतन्त्रको वास्तविक अभ्यास।

तर अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चमा यो आन्दोलनलाई प्रायः काठमाडौं उपत्यकाको दृष्टिकोणबाट मात्रै व्याख्या गरिएको छ। जस्तो उपत्यकाकै दृश्य नै सारा नेपाल हो र बाँकी मुलुकको अस्तित्व नै छैन भन्ने मानसिकता अझै कायम छ। यही सोच नेपालका राजनीतिक असमानताको जरामा गाडिएको पुरानो रोग हो।

इतिहासले दिएको चेतावनी

२००७ सालको क्रान्ति (१९५१): राणा शासनको अन्त्य देशभरको प्रतिरोधले सम्भव भए पनि सत्ता फेरि काठमाडौंकै हातमा केन्द्रित रह्यो।

२०४६ सालको जनआन्दोलन (१९९०): देशव्यापी सहभागिता भए पनि विजयको श्रेय राजधानीका नेताहरूले मात्र पाए।

२०५२–२०६३ सालको जनयुद्ध: माओवादी विद्रोह रोल्पा–रुकुम र कर्णालीका गाउँमा जन्मियो, तर शान्ति सम्झौता फेरि काठमाडौंमै सीमित रह्यो।

२०७२ सालको संविधान: संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रको घोषणा भए पनि मधेशी आन्दोलनले देखाएझैं, संविधानले दिएको वाचा व्यवहारमा उपत्यकाबाहिरका समुदायसम्म पुगेन।

यी उदाहरणहरूले प्रमाणित गर्छन्— प्रत्येक आन्दोलनमा सीमान्तकृत समुदाय अग्रपङ्तिमा हुन्छन्, तर शक्ति बाँडफाँटमा भने उपेक्षा भोग्छन्।

निरन्तर बेवास्ता हुने समुदाय

मधेशी, जनजाति, दलित, मुस्लिम, कर्णाली र सुदूरपश्चिमका नागरिकहरू आन्दोलनमा सिपाहीको रूपमा देखिन्छन्। तर राष्ट्रिय नेतृत्वमा उनीहरूको उपस्थिति दुर्लभ छ। यो केवल राजनीतिक बेवास्ता मात्र होइन, सामाजिक अन्याय पनि हो। संघीयताको मर्म नै विविधतालाई समेट्नु थियो, तर व्यवहारमा संघीयता अझै काठमाडौंमै सीमित छ।

अपूर्ण संघीय लोकतन्त्र

नेपाललाई “संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र” भनिए पनि वास्तविक अभ्यास कमजोर छ।

संसदमा प्रदेश र समुदायको समान प्रतिनिधित्व छैन।

नीति निर्माण अझै काठमाडौंमै सीमित छ।

कर्णाली र सुदूरपश्चिममा आधारभूत पूर्वाधार अझै सपनाजस्तै छन्।

मधेशका युवाहरू नागरिक अधिकारदेखि रोजगारीसम्म दोहोरो दृष्टिकोणको शिकार छन्।

यदि संघीयता केवल संविधानको अक्षरमै सीमित रह्यो भने यसको आत्मा मृत रहन्छ।

अबको बाटो

युवापुस्ताले नेतृत्व गरेको नयाँ युगको संकेत Gen Z आन्दोलन ले गराइसकेको छ। उनीहरूले देखाएका छन्— भ्रष्टाचार, असमानता र बहिष्करण अब सह्य छैन। तर यो संघर्ष केवल काठमाडौंको होइन; यो कर्णाली, सुदूरपश्चिम, मधेश र हिमाल–सबैको साझा लडाइँ हो।

नेपाललाई साँच्चिकै समावेशी बनाउन, राजधानीलाई मात्र राष्ट्र ठान्ने मानसिकता तोड्नैपर्छ। देश भन्नु भनेको वीरगञ्ज हो, बारा–पर्सा हो, रोल्पा–रुकुम हो, जुम्ला–डोल्पा हो, बाजुरा–बझाङ हो।