महोत्तरी – “गाम घरमे आब न ढोल बजैय, दशहरा पावैन आयल बुझाइए न रहल अई (गाउँघरमा अब ढोल बज्न छाड्यो, दसैँ आएको अनुभूति नै हुन छाड्यो)।”

महोत्तरीको औरही नगरपालिका–२ की ७६ वर्षीया नवीन मिश्रको यो भनाइले मिथिलाञ्चलमा दसैँको घट्दो मौलिक रौनकलाई प्रस्ट पार्छ। बडादसैँको सुरुवातसँगै मिथिलाका गाउँबस्तीमा गुञ्जिने ‘दसैँ के ढोल’ अर्थात् नगाराको आवाज पछिल्लो समय सुनिन छाडेको छ।

विगतमा घटस्थापनाको दिनदेखि नै चमार समुदायका अगुवाहरूले नगारा बजाउँदै गाउँ परिक्रमा गर्ने प्रचलन थियो। नगाराको धुनले दसैँ भित्रिएको सङ्केत मात्र दिँदैनथ्यो, बालबालिका र स्थानीयमा छुट्टै उत्साहसमेत थप्थ्यो। तर, पुस्तौँदेखि चलिआएको यो संस्कृति अहिले लोप हुने संघारमा पुगेको छ।

किन हराउँदैछ परम्परा ?

नगारा बजाउने परम्परा सङ्कटमा पर्नुको मुख्य कारण पुस्तान्तरणको अभाव र वैदेशिक रोजगारी हो। पुराना पुस्ताका अगुवाहरू वृद्ध हुँदै जानु र युवा पुस्ताले पुर्ख्यौली पेसाप्रति चासो नदेखाउनुले यो संस्कृति ओझेलमा परेको हो। रोजगारीका लागि युवाहरू भारत तथा खाडी मुलुक पलायन हुने क्रम बढेपछि गाउँमा यो परम्परा धान्ने जनशक्तिको अभाव छ।

औरही–२ चमारटोलका ७५ वर्षीय भरोसी महरा चमारले उमेर र स्वास्थ्यले साथ दिएसम्म नगारा बजाए पनि अब बिँडो थाम्ने कोही नभएको दुःखेसो पोख्नुभयो। “जबसम्म शरीरले साथ दियो, तबसम्म ढोल बजाएँ,” उहाँले भन्नुभयो, “अहिलेका छोरा–नाति यो काम गर्न रुचाउँदैनन्, अब कसरी परम्परा जोगिएला ?”

मन्दिरमा मात्र सीमित

गाउँबस्ती डुलेर नगारा बजाउने चलन हराए पनि शक्तिपीठहरूमा भने अझै यसको अस्तित्व बाँकी छ। औरही नगरपालिका–७ स्थित प्रसिद्ध सोनामाई मन्दिरमा दसैँको भूत मेला अवधिभर बिहान र बेलुका नगारा बजाइन्छ। मन्दिरका पुजारी केदार झाका अनुसार पहिले टोल–टोलमा घन्किने नगारा अहिले मन्दिर परिसरमा मात्र सीमित हुन पुगेको छ।

संरक्षणको खाँचो

मौलिक परम्पराहरू क्रमिक रूपमा हराउँदै जाँदा सांस्कृतिक पहिचान नै गुम्ने हो कि भन्ने चिन्ता स्थानीय पाका पुस्तामा छ। ७२ वर्षीय पूर्वशिक्षक सीताशरण यादव पुराना रीतिरिवाज मासिँदै जाँदा भावी पुस्ताले आफ्नै संस्कृति बिर्सने जोखिम बढेको बताउनुहुन्छ।

त्यसो त, मैथिली साहित्यकार एवं वरिष्ठ पत्रकार रामभरोस कापडी नगारा परम्परालाई मिथिलाको लोकसंस्कृतिको अभिन्न अङ्ग मान्नुहुन्छ। समयसापेक्ष रूपमा यसलाई परिष्कृत र सम्मानजनक बनाउँदै नयाँ पुस्तामा हस्तान्तरण गर्नुपर्ने उहाँको सुझाव छ। मिथिलाको दसैँको जीवन्ततासँग जोडिएको यो परम्परा जोगाउन स्थानीय सरकार र समुदायले नै संरक्षणको विशेष नीति ल्याउनुपर्ने खाँचो देखिएको छ।